بیماریهای قلبی عروقی بهعنوان نخستین علت مرگومیر در جهان و ایران شناخته میشوند. سالانه بیش از 20 میلیون نفر در سراسر جهان در اثر بیماریهای قلبی عروقی جان خود را از دست میدهند که بیش از 31 درصد از مجموع مرگومیرهای جهان را شامل میشود.
قلب، شاید بیصداترین عضو بدن باشد؛ اما هر لحظه، بیوقفه و بدون تعطیلی کار میکند. ما معمولاً تا زمانی که مشکلی پیش نیاید، به ضربان قلب خود فکر نمیکنیم. با این حال، بسیاری از بیماریهای قلبیعروقی میتوانند مدتها بدون علامت مشخص پیش بروند و گاهی نخستین تظاهر آنها یک سکته قلبی یا مغزی باشد.
بیماریهای قلبیعروقی همچنان مهمترین علت مرگومیر در جهان هستند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، سالانه حدود ۲۰میلیون نفر در سراسر جهان به علت بیماریهای قلبیعروقی جان خود را از دست دادهاند و حدود ۸۵ درصد این مرگها ناشی از سکته قلبی و سکته مغزی بوده است. خبر مهم این است که بخش قابل توجهی از این بیماریها با پیشگیری، شناسایی زودهنگام و کنترل عوامل خطر، قابل پیشگیری یا کنترل هستند.
فشارخون بالا؛ بیماریای که ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد
فشارخون بالا یکی از مهمترین عوامل خطر بیماریهای قلبی و سکته مغزی است و نکته مهم اینجاست که ممکن است سالها بدون علامت باقی بماند.
پرسش: «اگر سردرد یا تپش قلب ندارم، یعنی فشارخونم طبیعی است؟»
خیر. تنها راه اطمینان، اندازهگیری فشارخون است.
اندازهگیری منظم فشارخون، بهویژه برای افراد دارای اضافهوزن، سابقه خانوادگی فشارخون، کمتحرکی یا رژیم غذایی پرنمک، میتواند به شناسایی زودهنگام این عامل خطر کمک کند.
نمک؛ فقط نمکدان مقصر نیست!
برای بیشتر بزرگسالان، سازمان جهانی بهداشت مصرف کمتر از ۵ گرم نمک در روز را توصیه میکند؛ یعنی تقریباً معادل یک قاشق چایخوری در مجموعِ نمکی که از همه غذاها دریافت میشود، نه اینکه یک قاشق چایخوری نمک جداگانه به غذا اضافه کنیم.
پرسش: «اگر نمکدان را از سر سفره برداریم، یعنی مصرف نمکمان کنترل شده است؟»
نه لزوماً! حذف نمکدان یک قدم خوب است، اما تمام ماجرا نیست. بخش قابلتوجهی از نمکی که دریافت میکنیم، ممکن است پیش از رسیدن غذا به سفره در نان، پنیر، سوسیس و کالباس، چیپس و پفک، کنسروها، ترشیها، سسها و انواع غذاهای فرآوریشده وجود داشته باشد.
پس بهتر است نمکدان را از سفره حذف کنیم و همزمان حواسمان به «نمک پنهان» در مواد غذایی هم باشد. هدف این نیست که غذا بیمزه شود؛ هدف این است که ذائقهمان بهتدریج به غذای کمنمک عادت کند.
یادمان باشد: توصیه سازمان جهانی بهداشت برای بیشتر بزرگسالان، مصرف کمتر از ۵ گرم نمک در روز است؛ یعنی تقریباً یک قاشق چایخوریدر کل روزو از مجموع همه غذاها، نه یک قاشق نمک اضافه بر غذای روزانه.
چربی خون؛ عددی که نباید نادیده گرفته شود
افزایش کلسترول، بهویژه LDL، میتواند به تجمع پلاک در دیواره رگها و افزایش خطر بیماریهای قلبی و سکته کمک کند.
تغذیه متعادل، فعالیت بدنی، کنترل وزن و ترک دخانیات اهمیت دارند؛ اما در برخی افراد، دارو نیز بر اساس نظر پزشک ضروری است.
پرسش: «اگر هیچ علامتی ندارم، چرا باید چربی خونم را بررسی کنم؟»
چون افزایش چربی خون نیز مانند فشارخون بالا میتواند بیعلامت باشد، بررسی دورهای بر اساس سن، سابقه خانوادگی و عوامل خطر، به تصمیمگیری درست کمک میکند.
غذاهای دوستدار قلب
قلب سالم الزاماً به معنای رژیم غذایی پیچیده یا گران نیست.
بیشتر به سمت سبزیجات و میوهها، حبوبات، غلات کامل، مغزها و دانهها، ماهی و منابع پروتئینی سالم برویم و مصرف نمک، چربیهای اشباع، نوشیدنیهای شیرین و غذاهای فوقفرآوریشده را کاهش دهیم.
قرار نیست یکشبه همهچیز تغییر کند. جایگزین کردن تدریجی غذاهای پرنمک و پرچرب با انتخابهای سالمتر، بخشی از مسیر مراقبت از قلب است.
تحرک؛ دارویی ساده برای قلب
قلب نیز مانند سایر عضلات بدن از فعالیت منظم سود میبرد. پیادهروی تند، دوچرخهسواری، شنا، ورزشهای هوازی و تمرینات قدرتی، متناسب با شرایط فرد، میتوانند بخشی از سبک زندگی سالم باشند.
پرسش: «اگر وقت ورزش ندارم چه؟»
از کم شروع کنیم. راه رفتن بیشتر، استفاده از پله، کاهش زمان نشستن طولانی و اضافه کردن فعالیت به برنامه روزانه هم قدمهای ارزشمندی هستند.
هدف، ساختن یک عادت پایدار است؛ نه انجام یک برنامه سنگین برای چند روز. مهم این است که در هفته، حداقل 5 روز و هر بار 30 دقیقه فعالیت ورزشی منظم داشته باشیم.
سیگار و دخانیات
سیگار و سایر محصولات دخانیات، سلامت عروق و قلب را نیز تحت تأثیر قرار میدهند و خطر بیماریهای قلبی و سکته را افزایش میدهند.
ترک دخانیات یکی از مهمترین اقداماتی است که میتوان برای کاهش خطر قلبی انجام داد.
اگر ترک برایتان سخت است، آن را یک شکست شخصی ندانید؛ از پزشک یا خدمات تخصصی ترک دخانیات کمک بگیرید.
سابقه خانوادگی؛ ژنتیک مهم است، اما همه چیز نیست
اگر پدر، مادر، خواهر یا برادر شما دچار بیماری قلبی زودرس شدهاند، بهتر است این موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
سابقه خانوادگی میتواند خطر را افزایش دهد، اما سبک زندگی و کنترل عوامل خطر همچنان اهمیت زیادی دارند.
پرسش: «اگر در خانوادهمان بیماری قلبی وجود دارد، یعنی من هم حتماً بیمار میشوم؟»
خیر. سابقه خانوادگی به معنای سرنوشت قطعی ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی نیست؛ بلکه هشداری است برای اینکه عوامل خطر را زودتر و جدیتر بررسی کنیم.
خواب و مراقبت از قلب
خواب فقط زمانی برای استراحت مغز نیست؛ کیفیت خواب بخشی از سلامت قلب و عروق است.
انجمن قلب آمریکا بر اهمیت مدت، نظم و کیفیت خواب تأکید کرده و برای بیشتر بزرگسالان، ۷ تا ۹ ساعت خواب شبانه را توصیه میکند. خواب ناکافی یا بیکیفیت با افزایش خطر عوامل قلبیمتابولیک مانند فشارخون بالا، چاقی و اختلال قند خون ارتباط دارد.
پرسش: «خروپف شدید فقط یک عادت آزاردهنده است؟»
نه همیشه. خروپف شدید، قطع تنفس هنگام خواب، نفسنفس زدن در خواب، خوابآلودگی روزانه یا سردرد صبحگاهی میتواند با آپنه انسدادی خواب مرتبط باشد و نیازمند ارزیابی پزشکی باشد.
یک شب بدخواب به معنای بیماری قلبی نیست؛ نگرانی اصلی، اختلال خواب مداوم و درماننشده است.
استرس؛ وقتی فشارهای روزمره به سلامت قلب میرسند
استرس بخشی طبیعی از زندگی است، اما استرس شدید یا مزمن میتواند فشارخون را افزایش دهد.
پرسش: «آیا استرس مستقیماً باعث سکته قلبی میشود؟»
رابطه استرس و بیماری قلبی پیچیده است و نباید هر درد قفسه سینه را به استرس نسبت داد. با این حال، استرس مزمن و شیوههای ناسالم مقابله با آن میتوانند مجموعهای از عوامل خطر قلبی را تشدید کنند.
پس هدف، حذف کامل استرس از زندگی نیست؛ هدف این است که راه سالمتری برای مدیریت آن پیدا کنیم.
پیادهروی، فعالیت بدنی، ارتباط با خانواده و دوستان، خواب کافی، تمرینهای آرامسازی و در صورت نیاز کمک گرفتن از متخصص، میتوانند مفید باشند.
از امروز چه کنیم؟
عدد فشارخونمان را بشناسیم
نمک و غذاهای فرآوریشده را کمتر کنیم
بیشتر حرکت کنیم
دخانیات را کنار بگذاریم
خواب ۷ تا ۹ ساعته و منظم را جدی بگیریم
استرس را به شیوه سالم مدیریت کنیم
علائم هشدار سکته قلبی را بشناسیم
و در صورت بروز علائم جدی، زمان را از دست ندهیم.
روز جهانی قلب فقط یک مناسبت در تقویم نیست؛ فرصتی است برای اینکه به قلبی فکر کنیم که هر روز، بدون توقف، برای زندگی ما میتپد.