هفته ملی اطلاع‌رسانی هپاتیت؛ آگاهی، پیشگیری و تشخیص زودهنگام
ابتلا به هپاتیت زیر سایه ناآگاهی
هفته ملی اطلاع‌رسانی هپاتیت؛ ۱ تا ۷ آبان‌ماه ۱۴۰۵
هپاتیت چیست و چرا باید آن را جدی گرفت؟
هپاتیت به معنای التهاب کبد است و می‌تواند علل مختلفی از جمله عفونت‌های ویروسی، داشته باشد. ویروس‌های هپاتیت انواع مختلفی دارند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به هپاتیت A، B، C، D و E اشاره کرد. راه انتقال، احتمال مزمن‌شدن و روش‌های پیشگیری و درمان در این انواع یکسان نیست.
در میان هپاتیت‌های ویروسی، هپاتیت B و C اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا ممکن است بدون علامت مشخص باقی بمانند و در برخی افراد به عفونت مزمن تبدیل شوند. تداوم عفونت و آسیب کبدی می‌تواند خطر ابتلا به سیروز، نارسایی کبد و سرطان کبد را افزایش دهد. البته ابتلا به هپاتیت به معنای قطعی‌بودن این عوارض نیست و تشخیص به‌موقع، مراقبت پزشکی و درمان مناسب می‌توانند خطر آن‌ها را کاهش دهند.
راه‌های انتقال هپاتیت؛ هر نوع، مسیر متفاوتی دارد
شناخت راه‌های انتقال هپاتیت یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای پیشگیری از ابتلاست. برخلاف تصور رایج، همه انواع هپاتیت از راه تماس با خون منتقل نمی‌شوند.
هپاتیت A و E: این دو نوع عمدتاً از طریق مسیر مدفوعی ـ دهانی و مصرف آب یا غذای آلوده منتقل می‌شوند. رعایت بهداشت دست‌ها، استفاده از آب آشامیدنی سالم، شست‌وشوی مناسب مواد غذایی و رعایت اصول بهداشتی در تهیه و نگهداری غذا، نقش مهمی در پیشگیری از انتقال آن‌ها دارد.
هپاتیت B: این عفونت از طریق تماس با خون و برخی مایعات بدن فرد آلوده منتقل می‌شود. انتقال از مادر مبتلا به نوزاد، تماس جنسی محافظت‌نشده و استفاده از وسایل تزریق یا ابزارهای تیز و برنده آلوده از راه‌های مهم انتقال آن هستند. واکسیناسیون مؤثرترین راه پیشگیری از هپاتیت B است.
هپاتیت C: این عفونت عمدتاً از طریق تماس با خون آلوده منتقل می‌شود. استفاده مشترک از سرنگ و سوزن، تجهیزات پزشکی غیراستریل و ابزارهای آلوده در برخی اقدامات زیبایی از عوامل مهم انتقال آن هستند. انتقال جنسی هپاتیت C نیز امکان‌پذیر است، هرچند خطر آن به شرایط و نوع تماس بستگی دارد. تاکنون واکسن مؤثری برای پیشگیری از هپاتیت C تولید نشده است.
چگونه از انتقال هپاتیت پیشگیری کنیم؟
پیشگیری از هپاتیت در بسیاری از موارد به رعایت چند اصل مهم در زندگی روزمره وابسته است:
واکسیناسیون هپاتیت B: برنامه واکسیناسیون کودکان را مطابق دستورالعمل‌های نظام سلامت پیگیری کنید. بزرگسالانی که از سابقه واکسیناسیون یا وضعیت ایمنی خود مطمئن نیستند، می‌توانند برای بررسی نیاز به واکسن با کارکنان واحد واکسیناسیون مراکز بهداشت مشورت کنند.
استفاده نکردن از وسایل شخصی مشترک: تیغ اصلاح، مسواک و وسایلی که ممکن است به خون آلوده شوند، نباید به‌صورت مشترک استفاده شوند.
اطمینان از استریل‌بودن تجهیزات: هنگام مراجعه به مراکز دندان‌پزشکی، خالکوبی، پیرسینگ و سایر خدماتی که با پوست یا ابزارهای تیز سروکار دارند، از رعایت اصول استریلیزاسیون و استفاده از وسایل استریل یا یک‌بارمصرف اطمینان حاصل کنید.
پرهیز از استفاده مشترک از سرنگ و سوزن: هرگونه استفاده مشترک از تجهیزات تزریق می‌تواند خطر انتقال عفونت‌های خونی، از جمله هپاتیت B، هپاتیت C و HIV را افزایش دهد.
رعایت اصول روابط جنسی ایمن: استفاده صحیح از کاندوم می‌تواند خطر انتقال هپاتیت B و سایر عفونت‌های آمیزشی را کاهش دهد. پرهیز از روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج، پایبندی به زندگی زناشویی و پرهیز از داشتن شرکای جنسی متعدد از راهکارهای پیشگیری از انتقال هپاتیت B است.
پیگیری مراقبت‌های دوران بارداری: انجام آزمایش‌های توصیه‌شده در دوران بارداری، به‌ویژه بررسی هپاتیت B، برای کاهش خطر انتقال بیماری از مادر به نوزاد اهمیت دارد.
هپاتیت همیشه علامت ندارد؛ چه زمانی باید آزمایش داد؟
یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در کنترل هپاتیت B و C، بی‌علامت‌بودن بسیاری از موارد ابتلاست. ممکن است فرد سال‌ها به عفونت مبتلا باشد، بدون آنکه از بیماری خود اطلاع داشته باشد. بنابراین، نداشتن زردی، درد یا ضعف به معنای رد ابتلا نیست.
در برخی موارد، هپاتیت حاد می‌تواند با علائمی مانند خستگی، بی‌حالی، کاهش اشتها، تهوع، ناراحتی شکمی، ادرار تیره و زردشدن پوست یا سفیدی چشم همراه باشد. با این حال، این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و تشخیص بیماری تنها با بررسی پزشکی و آزمایش‌های مناسب امکان‌پذیر است.
افرادی که سابقه تماس احتمالی با خون آلوده، استفاده مشترک از وسایل تزریق، تماس جنسی پرخطر یا زندگی در یک خانواده با فرد مبتلا به هپاتیت B را دارند، بهتر است درباره ضرورت آزمایش و اقدامات پیشگیرانه با پزشک مشورت کنند. انجام آزمایش در دوران بارداری نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
تشخیص زودهنگام علاوه بر کمک به حفظ سلامت کبد، امکان دریافت مراقبت مناسب و کاهش احتمال انتقال بیماری به دیگران را فراهم می‌کند.
هپاتیت B و C درمان‌پذیر هستند؟
پیشرفت‌های پزشکی در سال‌های اخیر، چشم‌انداز درمان هپاتیت را به‌طور چشمگیری تغییر داده است. امروزه تشخیص هپاتیت به معنای ناامیدی نیست و برای بسیاری از مبتلایان، امکان کنترل بیماری یا درمان مؤثر وجود دارد.
هپاتیت B: واکسن مؤثر برای پیشگیری از این عفونت وجود دارد. در افراد مبتلا به عفونت مزمن، ارزیابی منظم وضعیت کبد ضروری است و در صورت نیاز، داروهای ضدویروسی می‌توانند تکثیر ویروس را مهار کرده و خطر پیشرفت بیماری، سیروز و سرطان کبد را کاهش دهند. درمان هپاتیت B مزمن معمولاً به معنای ریشه‌کنی کامل ویروس نیست و بسیاری از بیماران به مراقبت طولانی‌مدت نیاز دارند.
هپاتیت C: داروهای ضدویروسی مستقیم‌اثر امروزی در بسیاری از موارد می‌توانند عفونت هپاتیت C را درمان کنند. طول دوره درمان معمولاً کوتاه است، اما نوع دارو و مدت مصرف باید بر اساس ارزیابی پزشکی تعیین شود. تشخیص زودهنگام و تکمیل درمان، علاوه بر حفظ سلامت فرد، به کاهش انتقال بیماری در جامعه کمک می‌کند.
در کشور نیز برنامه‌های تشخیص و درمان هپاتیت C دنبال می‌شوند و برای برخی گروه‌های در معرض خطر، برنامه‌های غربالگری و پیگیری در نظر گرفته شده است. درباره رایگان‌بودن خدمات و شرایط دریافت آن‌ها، بایستی به مراکز بهداشت مراجعه کرد.
سابقه واکسیناسیون هپاتیت در ایران
واکسیناسیون همگانی علیه هپاتیت B در ایران از سال ۱۳۷۲ در برنامه ملی ایمن‌سازی قرار گرفت. بر اساس این برنامه، واکسن هپاتیت B از بدو تولد به نوزادان تزریق می‌شود و دوزهای بعدی مطابق برنامه جاری واکسیناسیون کشوری ادامه می‌یابد. این اقدام نقش مهمی در پیشگیری از ابتلا به هپاتیت B و کاهش انتقال ویروس در کشور داشته است.
لازم به ذکر است که این واکسن از ابتلا به هپاتیت B پیشگیری می‌کند، اما در برابر هپاتیت C ایمنی ایجاد نمی‌کند؛ زیرا هپاتیت B و C ناشی از دو ویروس متفاوت هستند و در حال حاضر واکسن مؤثری برای پیشگیری از هپاتیت C در دسترس نیست.
پرسش و پاسخ‌های متداول درباره هپاتیت
۱. آیا هپاتیت از طریق دست‌دادن، روبوسی، در آغوش گرفتن یا غذاخوردن کنار فرد مبتلا منتقل می‌شود؟
خیر. هپاتیت B و C از طریق تماس‌های معمول روزمره مانند دست‌دادن، در آغوش گرفتن، عطسه، سرفه یا نشستن کنار فرد مبتلا منتقل نمی‌شوند. در نتیجه، زندگی و معاشرت معمول با این افراد خطری از این بابت ایجاد نمی‌کند. البته رعایت بهداشت مواد غذایی و دست‌ها برای پیشگیری از هپاتیت A و E همچنان ضروری است.
۲. اگر هیچ علامتی نداریم، آیا ممکن است به هپاتیت مبتلا باشیم؟
بله. هپاتیت B و C ممکن است برای سال‌ها بدون نشانه مشخص باقی بمانند. در صورت وجود عوامل خطر یا سابقه تماس احتمالی با ویروس، باید درباره ضرورت آزمایش با پزشک مشورت کرد.
۳. آیا واکسن هپاتیت از همه انواع این بیماری پیشگیری می‌کند؟
خیر. واکسن موجود برای پیشگیری از هپاتیت B مؤثر است، اما از هپاتیت C محافظت نمی‌کند و در حال حاضر واکسن مؤثری برای هپاتیت C در دسترس نیست. واکسن هپاتیت A نیز در برخی برنامه‌ها و شرایط برای پیشگیری از این نوع عفونت کاربرد دارد. واکسیناسیون باید مطابق توصیه‌های نظام سلامت و شرایط فرد انجام شود.
۴. آیا ابتلا به هپاتیت C به معنای بیماری مادام‌العمر است؟
خیر. هپاتیت C در بیشتر موارد با داروهای ضدویروسی قابل درمان است. با این حال، درمان‌شدن از عفونت قبلی لزوماً ایمنی پایدار ایجاد نمی‌کند و امکان ابتلای مجدد در صورت تماس دوباره با ویروس وجود دارد.
۵. آیا هپاتیت B همیشه نیاز به مصرف دارو دارد؟
خیر. تصمیم‌گیری درباره درمان به مرحله بیماری، نتایج آزمایش‌ها، وضعیت کبد و سایر عوامل پزشکی بستگی دارد. برخی افراد به درمان دارویی نیاز دارند و برخی دیگر باید تحت پایش منظم قرار گیرند. قطع یا شروع دارو بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
۶. آیا ابتلا به هپاتیت به معنای ضرورت دوری از فرد مبتلاست؟
خیر. هپاتیت B و C از تماس‌های عادی اجتماعی منتقل نمی‌شوند. طرد اجتماعی، قضاوت یا محروم‌کردن فرد مبتلا از روابط معمول، نه‌تنها کمکی به پیشگیری نمی‌کند، بلکه ممکن است او را از آزمایش، درمان و دریافت خدمات بهداشتی دور سازد. حفظ محرمانگی اطلاعات پزشکی و برخورد محترمانه با مبتلایان، بخش مهمی از کنترل بیماری است.
۷. برای اطمینان از ابتلا یا عدم ابتلا به هپاتیت، چه اقدامی باید انجام دهیم؟
تشخیص با آزمایش‌های اختصاصی انجام می‌شود و نوع آزمایش به ویروس موردنظر و شرایط فرد بستگی دارد. اگر سابقه تماس پرخطر دارید، یکی از اعضای خانواده به هپاتیت B مبتلاست یا درباره وضعیت واکسیناسیون خود مطمئن نیستید، برای ارزیابی و دریافت راهنمایی به مرکز بهداشت یا پزشک مراجعه کنید. انتخاب آزمایش مناسب و تفسیر نتایج باید با توجه به شرایط فرد انجام شود.
باورهای نادرست را کنار بگذاریم؛ آگاهی، نخستین گام پیشگیری است
یکی از موانع مهم در کنترل هپاتیت، ترس از تشخیص، ناآگاهی و نگرانی از قضاوت اجتماعی است. این موانع ممکن است باعث شوند افراد از آزمایش یا درمان به‌موقع خودداری کنند؛ در حالی که بسیاری از موارد ابتلا با آزمایش قابل شناسایی‌اند و برای هپاتیت B و C نیز روش‌های مؤثر پیشگیری، مراقبت و درمان وجود دارد.
آگاهی‌رسانی صحیح باید بر اطلاعات علمی معتبر، حفظ محرمانگی، دسترسی مناسب به خدمات سلامت و حمایت از افراد مبتلا استوار باشد. هیچ فردی نباید به دلیل ابتلا به یک بیماری، در معرض قضاوت یا تبعیض قرار گیرد.
سه گام ساده برای محافظت از سلامت خود و دیگران
در هفته ملی اطلاع‌رسانی هپاتیت، با انجام سه اقدام مهم می‌توانیم سهمی مؤثر در پیشگیری از این بیماری داشته باشیم:
۱. وضعیت واکسیناسیون هپاتیت B را بررسی کنیم و از تکمیل واکسیناسیون کودکان و انجام مراقبت‌های لازم برای افراد در معرض خطر اطمینان حاصل کنیم.
۲. راه‌های انتقال هپاتیت را بشناسیم و با استفاده نکردن از وسایل تزریق مشترک، پرهیز از به‌اشتراک‌گذاشتن وسایل شخصی خون‌آلود و انتخاب مراکز دارای اصول بهداشتی، خطر ابتلا را کاهش دهیم.
۳. در صورت وجود عوامل خطر، برای آزمایش و مشاوره اقدام کنیم و تشخیص را تا زمان بروز علائم به تعویق نیندازیم.
نظر شما :